MN137《六處分別經》
注:tattha veditabbānīti sahavipassanena maggena jānitabbāni.
這裡「應了知」:指應以與觀(⽅法/途徑)有關的道來了知。
疏:Veditabbānīti ettha yathā viditāni cha ajjhattikāni āyatanāni vaṭṭadukkha-samatikkamāya honti, tathā vedanaṃ adhippetanti āha – ‘‘sahavipassanena maggena jānitabbānī’ ’ti. Tattha vipassanāya ārammaṇato maggena asammohato jānanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. 「應了知」:這裡「如同已了知六內處(近因)能/為了超越輪迴之苦,〔了知〕「受」(近因)也如是〔能超越輪迴之苦〕」因此說:「應以與觀有關的道來了知」。在此應知:「以觀」是根據「所緣」⽅式、「以道」是根據「無癡」⽅式來了知。其餘的句⼦(如六外處等),也是同樣的道理。
MN148《六六經》
注:Veditabbānīti sahavipassanena maggena jānitabbāni.「應了知」:應以與觀有關的道來了知。
疏:Vedanā yāthāvato jānanaṃ, tañca maggakiccaṃ, tassa upāyo vipassanāti āha – ‘sahavipassanena maggena jānitabbānī’ti. 完全地了知「受」,那是道的作⽤,⽽它的⽅法是〔道諦:〕「觀」(vipassanā),因此說:「應以與觀(⽅法/途徑)有關的道來了知」
MN149《⼤六處經》
經:cakkhuṃ… ajānaṃ apassaṃ yathābhūtaṃ… 對眼不如實知見…
注:ajānanti sahavipassanena maggenaajānanto.「不了知者」:當不以與觀有關的道來了知時的人。
疏:sikhāppattāya vipassanāya jānanampi yathābhūtajānanameva maggena jānanassa āsannakāraṇabhāvatoti āha – ‘‘sahavipassanena maggena ajānanto’ ’ti. 雖然「以已到達頂點的觀」也了知,但是「如實知」(yathābhūta-jānana)只有「以道」了知,因此根據「近因(⾜處/導因)」情況⽽說:「當不與觀有關的道來了知時的人」。
律藏《⾦剛覺疏》
aniccādilakkhaṇaṃ paṭivijjhitvā pavattattā vipassanācittāni visayato lokiyā’bhisamayo asammohato lokuttaro, lokuttaro eva vā abhisamayo visayato nibbānasaṅkhātassa atthassa, itarassa maggādikassa asammohatotipi eke. 因通達無常等〔三〕相後所轉起的諸毗婆舍那⼼,就「境」(所緣)⽽⾔是世間現觀;出世間現觀,是就「無癡」⽽⾔。或出世間現觀,就「境」(所緣)⽽⾔只有所謂的「涅槃」。其餘的「道」等,有認為也是就「無癡」⽽⾔。
長部「戒蘊品」疏
Tattha hi visayato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho avijjādidhamma-saṅkhārādiattha- tadubhayapaññāpanārammaṇo lokiyo abhisamayo, asammohato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nibbānārammaṇo maggasampayutto yathāvutta-dhamm-attha- paññattīsu sammoha-viddhaṃsano lokuttaro abhisamayoti. 此中,就「境」⽽⾔,對〔世間〕「義」等符合諸法等的知解(avabodho),如無明等法(因)、諸⾏等義(果)及上述兩者(法義/因果)的施設(使知)所緣,是「世間現觀」。就「無癡」⽽⾔,對〔出世間〕「義」等符合諸法等的知解(avabodho),如涅槃所緣,與道相應的〔出世間⼼〕及上述所說「法、義、施設」(三者)之癡的摧破(無癡),是「出世間現觀」。